Scholen gebruiken sociale media om leerlingen, ouders en medewerkers te bereiken. Maar hoe verhoudt die zichtbaarheid zich tot de privacy van leerlingen, die als minderjarigen extra bescherming verdienen? Een advies van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) laat zien dat de verantwoordelijkheid van scholen verder reikt dan het plaatsen van een foto of video. Voor schoolbesturen is dit aanleiding om hun social media beleid kritisch te beoordelen. Het gebruik van sociale media is niet alleen een communicatievraagstuk, maar ook een bestuurlijke verantwoordelijkheid.
Sociale media: niet zonder risico
Een foto van een schoolreisje op Instagram, een filmpje van een open dag op TikTok of een bericht op Facebook. Sociale media helpen scholen om activiteiten zichtbaar te maken en hun doelgroep te bereiken.Maar wat gebeurt er met de persoonsgegevens die scholen via deze platforms delen? Commerciële socialmedia platforms verwerken gegevens mogelijk ook voor advertenties, profilering en het verbeteren van hun diensten. Scholen hebben hier vaak beperkt zicht op. Daarmee ontstaat een spanningsveld tussen de behoefte aan communicatie en de bescherming van persoonsgegevens.
Een belangrijk signaal van de Autoriteit Persoonsgegevens
In een advies aan een onderwijsinstelling heeft de AP zich (al in 2023) uitgesproken over het gebruik van een socialmedia platform voor marketing- en communicatiedoeleinden. Uit een uitgevoerde Data Protection Impact Assessment (DPIA) op een social media platform kwamen verschillende hoge risico's naar voren, waaronder verlies van controle over persoonsgegevens, verdere verwerking door het platform en internationale doorgifte van gegevens. De AP adviseerde de onderwijsinstelling niet te starten voordat voldoende maatregelen waren getroffen om deze risico's te beperken.Hoewel het advies betrekking heeft op een specifieke situatie, bevat het belangrijke lessen voor scholen.
De verantwoordelijkheid stopt niet bij het uploaden
Scholen zouden kunnen denken dat hun verantwoordelijkheid eindigt zodra zij een foto of video publiceren. Volgens de AP ligt dat genuanceerder. Wanneer een school en een platform gezamenlijk het doel en de middelen van bepaalde gegevensverwerkingen bepalen, kan sprake zijn van gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijkheid. De school kan dus ook verantwoordelijkheden hebben voor bepaalde verwerkingen na publicatie, terwijl zij de verdere verspreiding nauwelijks kan beheersen. Dit vraagt om een kritische beoordeling: weten schoolbesturen waarvoor zij verantwoordelijk zijn wanneer zij persoonsgegevens via sociale media delen?
Toestemming is geen vrijbrief
Voor het publiceren van herkenbaar beeldmateriaal ligt, in lijn met het standpunt van de AP, toestemming als grondslag voor de hand. Die moet vrij, specifiek, geïnformeerd en ondubbelzinnig zijn. Weigeren mag geen nadelige gevolgen hebben. Bij minderjarige leerlingen moet worden vastgesteld wie rechtsgeldig toestemming kan geven en waar de toestemming specifiek betrekking op heeft. Toestemming voor de schoolwebsite geldt niet automatisch voor Instagram of TikTok, en legitimeert evenmin vanzelf de eigen verwerkingen van het platform.
Persoonsgegevens buiten Europa
Social media platforms opereren wereldwijd. Persoonsgegevens kunnen buiten de Europese Economische Ruimte (EER) worden doorgegeven of van daaruit toegankelijk zijn. Een doorgifte buiten de EER is niet per definitie verboden, maar vereist een toepasselijke doorgiftegrondslag en passende waarborgen. Alleen vertrouwen op de privacyverklaring van het platform is onvoldoende. Vaak houdt dit in dat de onderwijsinstelling aanvullende afspraken moet maken met het platform. Grote platforms hanteren doorgaans standaardvoorwaarden, die scholen niet kunnen aanpassen aan hun eigen voorwaarden en privacybeleid. Dat beperkt hun grip op de verwerking en raakt ook aan data-soevereiniteit.
Van communicatiekeuze naar bestuurlijke afweging
De keuze voor sociale media wordt vaak ingegeven door bereik en zichtbaarheid. Maar het niet kunnen afdwingen van voorwaarden bij grote platforms en het moeilijk beheersbare karakter van online verspreiding wegen zwaar bij de beoordeling van noodzakelijkheid en proportionaliteit. Daarbij zijn minderjarige leerlingen kwetsbare betrokkenen die recht hebben op extra bescherming bij de verwerking van hun persoonsgegevens. Een vraag die de school zich moet stellen is of het doel niet ook bereikt kan worden op een meer privacy-vriendelijke manier, met sfeerbeelden, een schoolwebsite of een afgeschermde ouderomgeving.
Publicatie van foto’s van leerlingen op sociale media hoort geen standaardpraktijk te zijn. In lijn met het AP-advies geldt als uitgangspunt dat publicatie achterwege blijft zolang de school de risico's niet afdoende kan beperken. Publicatie is dan hooguit een uitdrukkelijk gemotiveerde uitzondering. Dit is een bestuurlijke afweging, niet uitsluitend een keuze van de communicatieafdeling.
Aanbevelingen voor schoolbesturen.
- Breng het gebruik van sociale media in kaart.
Inventariseer de platforms, beheerders, doeleinden en persoonsgegevens die worden gedeeld. Leg vast wanneer beeldmateriaal wordt gemaakt en met welk doel. - Beoordeel risico’s en alternatieven.
Onderzoek verlies van controle, hergebruik door derden en platforms, internationale doorgifte en de beperkte mogelijkheden om verwijdering af te dwingen. Voer een DPIA uit wanneer de AVG dat vereist en beoordeel eerst minder ingrijpende kanalen. - Regel toestemming zorgvuldig.
Vraag per doel en publicatie platform specifieke, geïnformeerde, vrij gegeven en ondubbelzinnige toestemming aan de bevoegde betrokkene of ouder/verzorger. Licht de risico’s van verdere verspreiding en beperkte verwijderbaarheid expliciet toe. Zorg dat weigering zonder gevolgen blijft en intrekking eenvoudig is. - Maak van herkenbare publicatie de uitzondering.
Beperk identificatie, bijvoorbeeld door geen namen te vermelden en onherkenbare sfeerbeelden te gebruiken. De politie waarschuwt wat dit betreft voor het gebruik van alleen smiley’s of andere iconen op het gezicht om personen onherkenbaar te maken, omdat hierdoor juist meer andere privacygevoelige informatie kan worden afgeleid. Maak van een herkenbare publicatie een uitzondering; alleen als bijzondere omstandigheden de publicatie voor een concreet omschreven doel noodzakelijk en proportioneel maken én een privacy-vriendelijker alternatief ontbreekt. - Organiseer verwijdering en wees eerlijk over de grenzen.
Bij intrekking van toestemming stopt de school de verdere verwerking en verwijdert zij de persoonsgegevens en een eventuele foto op de door haar beheerde ‘kanalen’. Zij kan het platform verzoeken de foto te verwijderen, maar kan kopieën, eerdere downloads en verdere verspreiding niet volledig terugdraaien. Dat geldt ook bij een AVG-verwijderverzoek. Informeer hierover bij het vragen van toestemming. - Veranker waarborgen in beleid en uitvoering.
Leg besliscriteria, verantwoordelijkheden, toegestane platforms of kanalen en procedures voor toestemming en verwijdering vast. Betrek de functionaris gegevensbescherming (FG), de privacy- en security officer en instrueer medewerkers. Hanteer bewaartermijnen en evalueer periodiek of publicatie nog noodzakelijk is.
Tijd voor een bewuste keuze
Sociale media kunnen nuttig zijn, maar het publiceren van persoonsgegevens zoals leerlingfoto’s vragen om een uitzonderlijk zorgvuldige afweging. De school is verantwoordelijk voor haar eigen keuzes, terwijl zij de verdere verspreiding en de verwerkingen door platforms maar beperkt kan beïnvloeden. Dat spanningsveld maakt terughoudendheid noodzakelijk. Het advies is om het uitgangspunt ‘niet standaard publiceren, tenzij aantoonbaar gerechtvaardigd’ vast te leggen in beleid en door te voeren in de dagelijkse praktijk.
De vraag voor schoolbesturen bij de inzet van sociale media beperkt zich niet tot het gewenste bereik van publicaties maar is breder; hoe kunnen we doelgericht communiceren zonder de privacy, veiligheid en digitale autonomie van leerlingen en medewerkers aan te tasten.
Over dit artikel
Dit artikel is gebaseerd op het advies van de Autoriteit Persoonsgegevens over het gebruik van een sociaal medium door een onderwijsinstelling. Het AP-advies betreft een specifieke casus en houdt geen algemeen verbod op sociale media in.
Geschreven door Tonny Plas.
